آمارنامه شهر مشهد سال ۱۴۰۲
2023-2024 Mashhad City Yearbook Statistic

ناشر: انتشارات بوی شهر بهشت  
مدیر طرح: معاونت برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری مشهد - دفتر خلاقیت و نوآوری شهری  
تهیه و تدوین: گروه رصد داده‌های شهری و شفافیت اطلاعات  
مشاور طرح: دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد  
صفحه‌آرایی: محمدرضا شوشتری  
شمارگان چاپ: ۵ نسخه  
شابک: [ذکر نشده]  
نشانی: مشهد، میدان شهدا، شهرداری مرکز، ساختمان توسعه، طبقه چهارم، معاونت برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی  
پایگاه اطلاع‌رسانی معاونت برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی: http://planning.mashhad.ir  
درگاه الکترونیکی دفتر خلاقیت و نوآوری شهری: http://innovation.mashhad.ir  
درگاه الکترونیکی گروه رصد داده‌های شهری و شفافیت اطلاعات: http://rasad.mashhad.ir  

---

پیش‌گفتار  
از *جمال حسن بارانی*، معاون برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری مشهد:

آمار و داده‌ها، زبان گویای برنامه‌ریزی و توسعه هستند. در دنیای امروز که شهرها به عنوان کانون‌های اصلی حیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نقش‌آفرینی می‌کنند، دسترسی به اطلاعات دقیق، سنگ‌بنای هرگونه تصمیم‌گیری هوشمندانه و آینده‌نگرانه است. آمارنامه شهری سال ۱۴۰۲، بیست و دومین آمارنامه شهر مشهد می‌باشد که تصویری جامع از وضعیت کنونی و روندهای تحولات شهری ارائه می‌دهد و نه تنها مرجعی برای کارشناسان، پژوهشگران و مدیران حوزه‌های شهری است، بلکه ابزاری عملی برای تصمیم‌سازان و سیاست‌گذاران محسوب می‌شود. امیدوارم این مجموعه بتواند گامی هرچند کوچک در مسیر ارتقای کیفیت مدیریت شهری، شفاف‌سازی اطلاعات و تسهیل برنامه‌ریزی‌های خرد و کلان بردارد. از تمامی دستگاه‌های اجرایی که در تهیه و تدوین این آمارنامه سهمی داشته‌اند صمیمانه سپاسگزارم و از خوانندگان محترم نیز تقاضا دارم با ارائه نظرات و پیشنهادهای سازنده خود، ما را در بهبود مستمر این اثر یاری نمایند.

---

مقدمه  
از *سید رحمان میرزاییان*، مدیرکل دفتر خلاقیت و نوآوری شهری:

در عصر داده‌ها، آمار و اطلاعات به عنوان یکی از مهمترین پارامترهای نظام برنامه‌ریزی و عامل اصلی در تصمیم‌گیری مدیریتی، اهمیتی بیش از گذشته یافته است. تدوین برنامه‌های سازمانی و شهری در سطوح راهبردی و اجرایی بدون داشتن آمار و اطلاعات امکان‌پذیر نخواهد بود. با توجه به اهمیت این موضوع و بر اساس مصوبه شماره ۳۸۷۵ به تاریخ ۱۳۷۹/۱۰/۱۷ شورای محترم اسلامی شهر مشهد، تهیه آمارنامه شهر به عهده شهرداری مشهد واگذار شده است که سایر دستگاه‌های اجرایی سطح شهر نیز موظف به همکاری در این زمینه هستند. آمارنامه سال ۱۴۰۲ که داده‌های آن به صورت الکترونیکی گردآوری شده است، بیست و دومین آمارنامه شهر مشهد و مشتمل بر ۱۹ فصل از اطلاعات دستگاه‌های اجرایی سطح شهر برای ارائه تصویری آماری از بخش‌های مختلف شهر اعم از اجتماعی، فرهنگی، زیست‌محیطی، آموزشی، بهداشتی و اقتصادی تدوین گردیده است. همچنین پروژه برخط‌سازی داده‌های آماری برای سال‌های آینده در دستور کار قرار گرفته است.

در راستای شفافیت و انتشار گسترده آمارها که یکی از رویکردهای مورد تأکید مدیریت شهری است، آمارنامه سال ۱۴۰۲ شهر مشهد و سال‌های گذشته و همچنین سایر اطلاعات و آمار شهری و سازمانی در تارنمای www.rasad.mashhad.ir در دسترس همه قرار گرفته است. در پایان از همکاری دستگاه‌های اجرایی که در ارائه اطلاعات صحیح و به‌هنگام برای تهیه آمارنامه سال ۱۴۰۲ شهر مشهد تلاش نمودند، تشکر و قدردانی می‌نمایم.

---

 آمار سال ۱۴۰۲ - فصل ۲

تعاریف و مفاهیم

*   جمعیت: اعضای همه خانوارهای معمولی ساکن، موسسه‌ای ساکن، موسسه‌ای و گروهی که اقامتگاه معمولی آنان در زمان سرشماری در استان قرار دارد و نیز اعضای تمامی خانوارهای معمولی غیرساکن استان، جامعه مورد سرشماری در استان را تشکیل می‌دهند. اعضای هیئت‌های سیاسی و سفارتخانه‌های خارجی در ایران و افراد خانوار آنان جزو جامعه مورد سرشماری محسوب نمی‌شوند. اما ایرانیان عضو هیئت‌های سیاسی و سفارتخانه‌های ایران در خارج از کشور و افراد خانوار آنان، جزو جامعه مورد سرشماری به حساب می‌آیند.
*   خانواده: خانواری است که رابطه تمام اعضای آن با یکدیگر بر محور ازدواج یا زاد و ولد به وجود آمده باشد، اعم از این که زوجین یا یکی از آن‌ها در قید حیات باشند یا نباشند. فرزندخواندگی نیز در شمول این تعریف قرار می‌گیرد.
*   خانوار: متشکل از یک یا چند نفر که در یک اقامتگاه مشترک زندگی کرده و تمهیداتی به منظور تهیه غذا و تأمین نیازهای مشترک داشته باشند و یا دارای اهداف و ویژگی‌های مشترک باشند. اعضای خانوار لزوماً با هم رابطه خویشاوندی ندارند. در برخی از موارد خاص مانند خانوارهایی که سرپرست آنان دارای بیش از یک همسر است، ممکن است اعضای خانوار لزوماً در یک اقامتگاه مشترک زندگی نکنند.
*   ازدواج: نوعی عقد و پیمان قانونی یا شرعی که بین زن و مرد برای زندگی مشترک منعقد شده و می‌تواند دائم یا موقت باشد.
*   ازدواج شهری و روستایی: ازدواج شهری و روستایی بر حسب مکان جغرافیایی (شهر یا روستای) محل سکونت زوج تعیین می‌گردد.
*   طلاق: از بین رفتن یا بر هم زدن قانونی رابطه زوجین در ازدواج دائم است.
*   بی‌همسر بر اثر طلاق: کسی که بر اثر طلاق، بی‌همسر شده و تا زمان پرسش در آمارگیری مجدداً ازدواج نکرده است.
*   بی‌همسر بر اثر فوت: کسی که همسر وی فوت شده و تا زمان پرسش در آمارگیری مجدداً ازدواج نکرده است.
*   اعلام‌کننده: اعلام‌کننده کسی است که تولد زنده را برای تنظیم سند به ثبت احوال اعلام می‌نماید. اعلام‌کنندگان طبق قانون عبارتند از: پدر، مادر، جد پدری، قیم، وصی، مادر، وکیل، امین، نماینده موسسه محل تولد.
*   گواهی گواهان: ثبت ولادت باید مستند به تصدیق پزشک یا مامای رسمی یا موسسه‌ای که طفل در آنجا متولد گردیده است باشد، در غیر این صورت واقعه به تصدیق دو نفر گواه ثبت می‌شود.
*   تولد: خارج شدن کامل جنین از مادر که این امر به طور معمول پس از گذشت حداقل بیست هفته از حاملگی و با وزنی بیش از پانصد گرم صورت می‌گیرد، اعم از این که منجر به ولادت مرده یا زنده شده باشد.
*   ثبت جاری رویدادهای حیاتی: رویدادهای حیاتی (تولد، مرگ، ازدواج و طلاق) که در سال وقوع، به ثبت رسیده است.
*   ثبت معوقه رویدادهای حیاتی: رویدادهای حیاتی (تولد، مرگ، ازدواج و طلاق) که بعد از سال وقوع به ثبت رسیده است.
*   ثبت مهلت قانونی رویداد حیاتی فوت: مهلت اعلام وفات ۱۰ روز از تاریخ وقوع یا وقوف بر آن است، لذا اگر واقعه فوت در طول مدت ۱۰ روز پس از وقوع ثبت گردد، ثبت در مهلت قانونی است.
*   ثبت مهلت قانونی رویداد حیاتی ولادت: مهلت اعلام ولادت ۱۵ روز از تاریخ ولادت طفل است. لذا اگر واقعه ولادت در طول مدت ۱۵ روز پس از وقوع ثبت گردد، ثبت در مهلت قانونی است.
*   شناسنامه: دفترچه یا ورقه‌ای که از طرف ثبت احوال صادر شده و تعیین‌کننده رابطه هویتی، تابعیتی و سببی-نسبی فرد می‌باشد و در آن اقلام اطلاعاتی شامل شماره ملی یا شماره شناسنامه، نام و نام خانوادگی، محل و سال تولد، محل صدور، مشخصات والدین، مشخصات همسر و فرزندان و فوت به ثبت می‌رسد.
*   شناسنامه المثنی: شناسنامه‌ای با تمایزاتی در سری و سریال آن که به دلایل مختلف مجدداً صادر می‌شود.
*   صدور گواهی تجرد: گواهی است مبنی بر این که صاحب شناسنامه سابقه ازدواج نداشته و یا ازدواج واقع شده منجر به جدایی بر اثر طلاق، فسخ نکاح، بذل یا انقضای مدت در ازدواج منقطع و فوت همسر شده باشد. درخواست‌کننده گواهی تجرد صرفاً صاحب شناسنامه می‌باشد.
   
<table 1>
این داده‌ها بر اساس اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 مرکز آمار ایران است که در آمارنامه سال 1402 شهر مشهد، فصل دوم (جمعیت)،   صفحات 44 تا 47 منتشر شده است. 
   توضیحات جدول 1: جمعیت محدوده و حریم شهر مشهد
این جدول به تفکیک جمعیت در دو محدوده اصلی "شهر" و "حریم شهر" مشهد بر اساس سرشماری سال 1395 می‌پردازد.
محدوده شهر: هسته اصلی و شهری.
حریم شهر: نواحی اطراف شهر که تحت تأثیر و مرتبط با آن هستند.

عنوان,جمعیت
محدوده شهر مشهد,3062242
حریم شهر مشهد,182575
<table 1/>

<table 2>
این داده‌ها بر اساس اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 مرکز آمار ایران است که در آمارنامه سال 1402 شهر مشهد، فصل دوم (جمعیت)،   صفحات 44 تا 47 منتشر شده است. 
   توضیحات جدول 2: روند تغییرات جمعیت نقاط شهری شهرستان مشهد
این جدول روند تغییرات جمعیت نقاط شهری مختلف در شهرستان مشهد (شهر مشهد، ملک آباد، رضویه) را در سرشماری‌های مختلف (1375، 1385، 1390، 1395) نشان می‌دهد.

سال سرشماری,شهر مشهد,شهر ملک آباد,شهر رضویه
1375,1887405,660,3479
1385,2427316,1383,3243
1390,2766258,1487,4542
1395,3062242,2056,8850
<table 2/>

<table 3>
این داده‌ها بر اساس اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 مرکز آمار ایران است که در آمارنامه سال 1402 شهر مشهد، فصل دوم (جمعیت)،   صفحات 44 تا 47 منتشر شده است. 
   توضیحات جدول 3: مقایسه جمعیت شهر مشهد با جمعیت کشور و استان
این جدول سهم جمعیتی شهر مشهد را در مقیاس‌های بزرگتر (کشور و استان خراسان رضوی) در سال 1395 مشخص می‌کند.

عنوان,جمعیت کل,جمعیت مرد,جمعیت زن,درصد از کل کشور
کشور,79926270,40498442,39427828,100
استان خراسان رضوی,6434501,3245185,3189316,8.05
شهر مشهد,3062242,1534803,1527439,3.83
<table 3/>

<table 4>
این داده‌ها بر اساس اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 مرکز آمار ایران است که در آمارنامه سال 1402 شهر مشهد، فصل دوم (جمعیت)،   صفحات 44 تا 47 منتشر شده است. 
   توضیحات جدول 4: روند تغییرات جمعیت و خانوار شهر مشهد از سال 1335 تا 1395
این جدول یک دیدگاه تاریخی از رشد جمعیت و تعداد خانوارهای شهر مشهد در طول 60 سال ارائه می‌دهد. ستون "متوسط رشد سالانه" نرخ رشد سالانه در هر دوره 10 ساله را نشان می‌دهد.

سال سرشماری,تعداد خانوار,جمعیت,متوسط رشد سالانه (درصد)
1335,62048,241989,-
1345,89047,409616,5.4
1355,144592,667770,5.01
1365,300317,1463508,8.16
1375,408299,1887414,2.58
1385,637424,2427316,2.55
1390,815630,2807464,2.95
1395,931341,3062242,1.75
<table 4/>

<table 5>
این داده‌ها بر اساس اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 مرکز آمار ایران است که در آمارنامه سال 1402 شهر مشهد، فصل دوم (جمعیت)،   صفحات 44 تا 47 منتشر شده است. 
   توضیحات جدول 5: توزیع جمعیت شهر مشهد به تفکیک مناطق 13 گانه شهرداری
این جدول جمعیت، جنسیت (مرد و زن)، تعداد خانوار و "بعد خانوار" (متوسط تعداد افراد در هر خانوار) را برای هر یک از 13 منطقه شهرداری مشهد نشان می‌دهد.

منطقه,جمعیت,مرد,زن,تعداد خانوار,بعد خانوار
منطقه 1,167008,81616,85392,55221,3
منطقه 2,514411,257515,256896,157849,3.3
منطقه 3,417950,210904,207046,125659,3.3
منطقه 4,261938,131349,130589,76623,3.4
منطقه 5,175844,87262,88582,48661,3.6
منطقه 6,232609,116705,115904,67034,3.5
منطقه 7,256563,129802,126761,77524,3.3
منطقه 8,89216,44249,44967,28966,3.1
منطقه 9,327001,161876,165125,103077,3.2
منطقه 10,296823,148856,147967,92018,3.2
منطقه 11,200161,102429,97732,60609,3.3
منطقه 12,108869,55100,53769,33579,3.2
منطقه ثامن,13849,7140,6709,4521,3.1
<table 5/>

<table 6>
این داده‌ها بر اساس اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 مرکز آمار ایران است که در آمارنامه سال 1402 شهر مشهد، فصل دوم (جمعیت)،   صفحات 44 تا 47 منتشر شده است. 
   توضیحات جدول 6: جمعیت محدوده‌های منفصل شهر به تفکیک گروه سنی
این جدول جمعیت سه محدوده منفصل از شهر (توس، قرقی، شهید باهنر) را بر اساس گروه‌های سنی اصلی (کودک، بزرگسال، سالمند) و جنسیت تفکیک کرده است.

محدوده,جمعیت کل,مرد,زن,گروه سنی 0-14,مرد (0-14),زن (0-14),گروه سنی 15-64,مرد (15-64),زن (15-64),گروه سنی 65+,مرد (65+),زن (65+)
قرقی,35206,17848,17358,12090,6244,5846,22223,11159,11064,893,445,448
توس,23596,11987,11609,7583,3864,3719,15209,7727,7482,804,396,408
باهنر,33937,17118,16819,12192,6302,5890,20709,10254,10455,1036,562,474
<table 6/>

<table 7>
این داده‌ها بر اساس اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 مرکز آمار ایران است که در آمارنامه سال 1402 شهر مشهد، فصل دوم (جمعیت)،   صفحات 44 تا 47 منتشر شده است. 
   توضیحات جدول 7: طبقه‌بندی روستاهای واقع در حریم شهر مشهد بر اساس جمعیت
این جدول روستاهای موجود در حریم شهر مشهد را بر اساس اندازه جمعیت‌شان دسته‌بندی کرده و تعداد روستاها و مجموع جمعیت هر دسته را نشان می‌دهد.

ردیف,طبقه بندی روستا بر اساس جمعیت,جمعیت,تعداد روستا
1,کل,182575,126
2,کمتر از 100 نفر,562,18
3,بین 100 تا 250 نفر,3259,20
4,بین 250 تا 500 نفر,8933,23
5,بین 500 تا 1000 نفر,14558,21
6,بین 1000 تا 2500 نفر,46553,22
7,بین 2500 تا 5000 نفر,52714,15
8,بیش از 5000 نفر,67894,7
<table 7/>

<table 8>
این داده‌ها بر اساس اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 مرکز آمار ایران است که در آمارنامه سال 1402 شهر مشهد، فصل دوم (جمعیت)،   صفحات 44 تا 47 منتشر شده است. 
   توضیحات جدول 8: روند تغییرات جمعیت شهر مشهد به تفکیک جنسیت و ضریب جنسی
این جدول روند تاریخی جمعیت، تعداد خانوار، و "ضریب جنسی" (تعداد مرد به ازای هر 100 زن) را از سال 1335 تا 1395 نشان می‌دهد.

سال سرشماری,تعداد خانوار,جمعیت,مرد,زن,متوسط رشد سالانه (درصد),ضریب جنسی (مرد به ازای هر 100 زن)
1335,62048,241989,121471,120518,-,101
1345,89047,409616,211406,198210,5.4,107
1355,144592,667770,340644,327126,5.01,104
1365,300317,1463508,746938,716570,8.16,104
1375,408299,1887414,957345,930069,2.58,103
1385,637424,2427316,1223840,1203476,2.55,102
1390,815630,2807464,1404941,1402523,2.95,100
1395,931341,3062242,1534803,1527439,1.75,100
<table 8/>

<table 9>
این داده‌ها بر اساس اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 مرکز آمار ایران است که در آمارنامه سال 1402 شهر مشهد، فصل دوم (جمعیت)،   صفحات 44 تا 47 منتشر شده است. 
   توضیحات جدول 9: ترکیب سنی و جنسیتی جمعیت شهر مشهد در سال 1395
این جدول هرم سنی-جنسیتی جمعیت شهر مشهد را با جزئیات بسیار ریز (گروه‌های سنی 5 ساله) نمایش می‌دهد.

گروه سنی,جمعیت,مرد,زن
0-4,294173,150629,143544
5-9,250150,128067,122083
10-14,222058,113808,108250
15-19,211930,104828,107102
20-24,235586,113899,121687
25-29,321604,159633,161971
30-34,342101,171117,170984
35-39,272578,136788,135790
40-44,204800,103426,101374
45-49,178863,89025,89838
50-54,148479,74507,73972
55-59,126945,63295,63650
60-64,93144,46719,46425
65-69,55932,26878,29054
70-74,52216,30684,21532
75+,51683,21500,30183
<table 9/>